آفتاب فقاهت

بقلم: مقاله حجة الاسلام والمسلمين

سيد حسن احمدى نژاد بلخى مسئول مؤسسه

فرهنگى امام زاده يحيى بن زيد (افغانستان)

بسم الله الرحمن الرحيم

نام بلند شيراز بر تارك آسمان فرهنگ و علم و ادب ايران زمين مى درخشد. اين شهر مردان بزرگى را در دامان خود پروراند كه چشم و چراغ جهان اسلام بوده اند كه خاندان بزرگ شيرازى از جمله اين نام آوران است و هماره سلسله جنبانان بزرگ دين و دانش در جهان تشيّع و پرچم دار نهضت و مبارزه عليه استكبار جهانى بوده اند.
نسب اين دودمان بزرگ به امام على بن حسين بن على بن ابى طالب عليهم السلام مى رسد و جد اعلاى مرحوم آية اللَّه العظمى شيرازى، حضرت آية اللَّه العظمى ميرزا محمد حسن شيرازى (رحمه الله) است كه در عهد ناصرالدين شاه قاجار با فتواى تاريخى خود مبنى بر تحريم تنباكو اقتدار و شوكت دولت استعمارگر بريتانياى كبير را در ايران در هم شكست. به يك سخن اين كه تمام بزرگان اين خاندان چهره هاى برجسته بودند.

ستارگان اين خاندان
در اين جا شمارى از ستارگان پر فروغ اين قبيله و تبار علوى را نام مى بريم:
آية اللَّه العظمى ميرزا محمد على شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا محمد تقى شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا اسماعيل شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا محمد شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا على آقا شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا آقا شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا عبدالهادى شيرازى، آية اللَّه العظمى ميرزا مهدى شيرازى، آية اللَّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى و جمع ديگر از ستارگان علم و فقاهت و چراغ هدايت از اين خاندان برآمدند كه البته مرحوم آية اللَّه العظمى حاج سيد محمد حسينى شيرازى خوش درخشيد و شهرت فراگير يافت.

آية اللَّه العظمى شيرازى از ولادت تا مرجعيت
مجاهد كبير، فقيه بزرگوار و نابغه زمان حضرت آية اللَّه العظمى حاج سيد محمد حسينى شيرازى قدس سره فرزند آية اللَّه العظمى ميرزا مهدى شيرازى (رحمه الله) در سال 1347 ق. در نجف اشرف از مادرى علويه و فاضله دختر ميرزا عبدالصاحب شيرازى زاده شد و در نه سالگى به همراه پدر بزرگوارش از نجف اشرف به كربلاى معلا هجرت كرد. از همان آغاز تحصيل، نبوغ و استعداد سرشار وى بر همگان آشكار شد. مقدمات علوم را از محضر پدر فراگرفته و سعى و تلاش و استعداد كم نظيرش سبب شد در هجده سالگى به تدريس كفاية الاصول بپردازد و ضمن تدريس از محضر آيات عظام: والد بزرگوارش، آية اللَّه العظمى سيد هادى ميلانى، آية اللَّه العظمى شيخ محمد رضا اصفهانى، آية اللَّه شيخ جعفر رشتى و ديگر اساتيد فقه و اصول به دانش اندوزى پرداخت.

رياست حوزه علميه كربلا
هنوز سه دهه از عمر پربركت او نگذشته بود كه در سال 1380 ق. از طرف آيات عظام و مراجع بزرگ نجف: آية اللَّه العظمى سيد محسن حكيم، آية اللَّه العظمى سيد عبدالهادى شيرازى و آية اللَّه العظمى سيد احمد خوانسارى به عنوان وكيل جهت اداره حوزه علميه كربلا منصوب گرديده و طلاب و فضلاى كربلاى معلا از داده هاى علمى ايشان بهره مند شدند.

شاگردان آية اللَّه العظمى شيرازى
مرحوم آية اللَّه العظمى شيرازى اهتمام زيادى به تربيت طلاب علوم دينى در سراسر قلمرو اسلام داشت و در مدت پانزده سال مديريت و تدريس در حوزه علميه كربلا و حدود 23 سال فعاليت هاى علمى و تدريس در قم هزاران تن از طلاب و فضلا را كه از كشورهايى، مانند: عراق، سوريه، لبنان، كويت، بحرين، عربستان سعودى، پاكستان، افغانستان، هند، افريقا، امريكا، ايران پروراند و به زيور دانش و پرهيزگارى آراست. نتيجه اين كه امروز بسيارى از شاگردان ايشان در كشورهاى اسلامى به تبليغ احكام شريعت نبوى صلى الله عليه وآله وسلم اشتغال دارند و اكثراً گوينده، نويسنده، ائمه جماعت و رهبران نهضت ها و بنيان گزاران مؤسسات خيريه مى باشند. از جمله شاگردان آن مرحوم، آية اللَّه شهيد سيد حسن شيرازى (برادران مرحوم) از متفكرين و خطبا و مجاهدين بنام بود كه مجاهداتش در كربلا، سوريه و لبنان از كسى پوشيده نبود. از ديگر شاگردانش آية اللَّه العظمى حاج سيد صادق شيرازى - دام ظله - است كه اكنون جانشين ايشان و مرجع تقليد شيعيان است و سال هاى متمادى در حوزه علميه قم به تدريس خارج فقه و اصول و خدمات علمى و اجتماعى و حوزوى مشغول مى باشند.
برادر ديگرش آية اللَّه سيد مجتبى شيرازى از ديگر دست پروردگان اوست كه از محققان و مؤلفان بوده و كتب زيادى نگاشته است. آية اللَّه حاج سيد تقى مدرسى همشيره زاده محترم معظم له كه بيش از دويست جلد كتاب نفيس به چاپ رسانده و آية اللَّه سيد هادى مدرسى همشيره زاده معظم له با بيش از يكصد و بيست جلد اثر گران سنگ ديگر پرورش يافتگان كانون فكرى و علمى آن مرجع راحل هستند. به يك جمله مى توان گفت بيت آية اللَّه العظمى شيرازى بيت تأليف و تصنيف كتاب است و شاگردانش اهل تحقيق و تأليف و ناشر علوم خاندان پيامبر صلى الله عليه وآله وسلم هستند.

مبارزات و مجاهدات
مرحوم آية اللَّه العظمى شيرازى قدس سره هرگز خود را در قلمرو تدريس در حوزه علميه و پرداختن به فقه و اصول و تربيت شاگردان محدود نكرد، بلكه بيشترين همت و توجهش اصلاح امت اسلام و وحدت جهانى مسلمين و برپايى حكومت واحد اسلامى متمركز بود و هيچ گاه خود را به يك قوم و ملت يا مرزهاى جغرافيايى محدود نكرد و براى جهان اسلام مليتى جز اسلام قائل نبود و مرزهاى جغرافيايى سرزمين هاى اسلامى را از نقشه هاى شوم استكبار جهانى و دشمنان اسلام مى دانست و فتاوايش جهانى بود و مقلدانش از غالب ملل مسلمان جهان بودند.

مبارزات در عراق
پس از كودتاى عراق و روى كارآمدن عبدالكريم قاسم آية اللَّه العظمى شيرازى بارها از افكار و انديشه و عملكردهاى عبدالكريم قاسم انتقاد كرد و مجلات و نشريه هاى متعددى در پاسخ به شبهات كمونيست ها منتشر ساخت. پس از چندى عبدالسلام عارف قدرت را در عراق به دست گرفت و احمد حسن البكر به نخست وزيرى رسيد. آية اللَّه العظمى شيرازى از موقعيت استفاده كرد و هيئتى از علما نزد عبدالسلام عارف فرستاد و خواهان لغو كليه قوانين ضد اسلام و برنامه ريزى براى اجراى قوانين اسلام شد. پس از چند سال حزب بعث در عراق به قدرت رسيد و برخى علماى شيعه فتواى بر تكفير حزب بعث دادند. سپس رژيم عراق براى سركوبى روحانيت شيعه نخستين عالمى را كه دستگير و روانه زندان كرد، شهيد حسن شيرازى بود و بعد تعداد زيادى از روحانيون را دستگير و زندانى كرد.
رژيم بعثى عراق حكم اعدام آية اللَّه العظمى شيرازى (رحمه الله) را صادر كرد كه از طريق روزنامه الثورة خبر حكم اعدام منتشر شد و معظم له ناگريز در هجدهم شعبان 1391 ق. عراق را ترك كرد و پس از تحمل مشكلات فراوان به دعوت مردم كويت به اين كشور هجرت كرد.

هجرت به قم
خورشيد علم و انديشه و فكر و قلم پس از حدود ده سال اقامت در كويت به قم و حوزه علميه شيعه هجرت كرد و مورد استقبال زايدالوصف علما و فضلا قرار گرفت و در حوزه علميه قم به تدريس و تأليف پرداخت و افكار و انديشه هاى شفاف ايشان در ابعاد گوناگون مورد اقبال و توجه دانشوران حوزه و دانشگاه قرار گرفت و در آن جا علاوه بر تدريس و تأليف صدها كتاب، سخنرانى هاى بسيار در موضوعات گوناگون داشت و در مدت اقامت در قم بسيارى از طلاب علوم دينى به محضر ايشان آمده و به دست مبارك ايشان به كسوت روحانيت درآمدند.

تشويق به تأليف كتاب
نگارنده هر گاه به محضر ايشان مشرف مى شدم مى فرمود: آنچه از علوم و حديث و معارف و نكات علمى و اخلاقى آموزنده داريد بنويسيد و چاپ كنيد، چراكه كشور شما بيش از هر چيز به علوم و معارف و كتاب هاى آموزنده نياز دارد. با تشويق ايشان توفيق حاصل شد كتاب هاى متعدد چاپ كنم و نيز چندين كتاب و جزوات علمى و تاريخى و حديثى آماده چاپ دارم.

دفاع از نهضت هاى اسلامى
مرحوم آية اللَّه العظمى شيرازى (رحمه الله) به نهضت هاى امت اسلامى عليه دشمنان اسلام و خصوصاً به مسئله فلسطين توجه فوق العاده داشت. او در كتاب هؤلاء اليهود (دنيا بازيچه يهود) خطر صهيونيزم را يادآورى كرد. حمايت از نهضت مسلمانان اندونزى، نهضت مردم جنوب لبنان، مسلمانان افريقا، ملت مسلمان افغانستان براى تشكيل حكومت اسلامى، حمايت از مسلمانان تركيه و دفاع از همه نهضت هاى اسلامى را وجهه همت خود قرار داد و در اين راه با تمام وجود كوشيد و دمى از تلاش بازنماند.

اهم فعاليت هاى اجتماعى
مهم ترين فعاليت هاى دينى اجتماعى معظم له را فهرست وار ذكر مى نمايم
1- اعزام مبلغين به خارج از كشور و تأسيس هيئت تبليغى براى رسيدگى به امور جوانان مسلمان در كشورهاى اسلامى؛
2- تأسيس روزنامه و مجلات متعدد.
3- تشكيل هيئت تبليغى سيار و تأسيس ايستگاه راديويى؛
4- تشكيل هيئات مذهبى در مساجد؛
5- تشكيل گروه نمايش و تئاتر اسلامى ويژه جوانان؛
6- تأسيس صندوق هاى قرض الحسنه؛
7- تأسيس بنياد ازدواج و بسيارى از اقدامات اجتماعى كه به جهت طولانى شدن نوشتار از ذكر همه آنان خوددارى مى شود.

آثار علمى
آية اللَّه العظمى شيرازى از نوادر روزگار و در تحقيق و تأليف نابغه قرن و آفتاب قلم و انديشه بود. در مدت نيم قرن زعامت دينى از موفق ترين مراجع تقليد در پژوهش هاى دينى و اعتقادى و اجتماعى و سياسى در حوزه دين به حساب مى آمد كه نتيجه اين دوره از زندگى بيش از 1200 كتاب و جزوه منتشر شده است(1).
اما در يك نگاه، تأليفات معظم له در فقه، اصول، تفسير نهج البلاغه، قصص و تاريخ، اديان آسمانى، حكمت، هندسه، رياضى، منطق، معانى و بيان، خطابه، عروض، قافيه، شيعه شناسى، حكومت و سياست، مديريت، اقتصاد و بانك دارى، دعا، اخلاق، تجويد، آزادى، حقوق، مرجعيت و فقاهت، شورا، طب، جامعه شناسى و...

خصوصيت ممتاز
رسيدن به ژرفاى ديدگاه ها و نظرات فقهى و اصولى ايشان كار دشوارى است، ولى برخى از ويژگى ها را ذكر مى كنم:
1- فهم و برداشت دقيق از قواعد فقهى و اصولى؛
2- احاطه بر آرا و نظريات فقهى و اصولى فقهاى سلف و معاصر و تسلط بر فقه مقارن از ويژگى هاى ديگر ايشان بود كه تدريس خارج فقه بيش از چهل سال حاكى از حيات علمى اين فقيه بزرگ است. ديگر ويژگى او مباحثه كامل دوره وسائل الشيعه و مباحثه دوره كامل بحارالانوار است.

تأسيس مراكز دينى و فرهنگى
آية اللَّه العظمى شيرازى در كشورهاى اسلامى و غير اسلامى مراكز دينى و فرهنگى زيادى دارد كه به طور اجمال ذكر مى شود:

در عراق
1- مدرسه حفاظ و حافظات قرآن كريم با هزاران دانش آموز و دويست مدرّس و معلم؛
2- دارالقرآن الحكيم؛
3- چهل كتابخانه عمومى؛
4- نشر مجلات:
الاخلاق والاداب، القرآن يهدى، نداء الاسلام، صوت المبلغين و مبادى الاسلام (انگليسى).

در كويت
1- حوزه علميه الرسول الاعظم صلى الله عليه وآله وسلم؛
2- حسينيه الرسول الاعظم؛
3- تأسيس دويست كتابخانه؛
4- تأسيس سالن اجتماعات؛
5- تأسيس بنياد ازدواج؛
6- انتشار مجلات: الايمان، الاسلام و الحيات، الفتاة التقدميه، الهدايه و الجهاد.

در قم
1- مدرسه امام هادى عليه السلام ؛
2- مدرسه علميه امام باقر عليه السلام ؛
3- مدرسه امام حسين عليه السلام ؛
4- مدرسه شهيد سيد حسن شيرازى؛
5-مدرسه الزهراء براى بانوان و شش مسجد.
در ديگر شهرهاى ايران نيز ده ها صندوق قرض الحسنه و ده ها حسينيه تأسيس نمود(2).

ديگر كشورها
حوزه علميه لبنان، حوزه علميه در افريقا، حوزه علميه در امريكا، حوزه علميه در انگلستان، مؤسسة الرسول الاعظم در هند، تأسيس حسينيه در كانادا و مؤسسات دينى در پاكستان از ديگر فعاليت هاى ايشان در عرصه دانش و فرهنگ است.

افغانستان
در افغانستان ده ها مسجد به دستور معظم له ساخته شد و به بيش از شصت مدرسه علوم دينى در افغانستان شهريه پرداخت مى كرد. معظم له اهتمام زيادى به سرنوشت مردم افغانستان داشت و خود همانند يك كارشناس چيره، حوادث افغانستان را تحليل و راه حل هايى ارائه مى داد و به آينده كشور اميدوار بود.

بعضى از صفات پسنديده
آية اللَّه العظمى شيرازى سيماى جذاب و نورانى داشت و باران محبت و عاطفه بر چهره اش جارى بود. نگاهى عميق داشت و هرگز به يك زاويه خيره نمى شد و به يك فرد نگاهش خلاصه نمى گشت. لبانش متبسم و هميشه به ذكر خدا مشغول بود. علم و دانش كوثر در سينه اش موج مى زد. صبور و قانع بود و حافظه اى قوى و سرشار داشت. بيشترين محفوظاتش را قرآن، صحيفه سجاديه، نهج البلاغه و احاديث معصومين عليهم السلام تشكيل مى داد.
در اخلاق زبان زد خاص و عام بود و به همگان احترام مى گذاشت. با هر طيفى بر اساس درك و شناخت آن سخن مى گفت و غالباً جوانان را به تفكر و فراگيرى دانش و نويسندگى فرا مى خواند و بر آن تأكيد داشت.
درمندترين مراجع نسبت به امور مسلمانان بود و در دروس خود از مشكلات مسلمانان مى گفت و راه حل ارائه مى داد.
در زهد و ساده زيستى كم نظير بود و دفتر و بيت و حسينيه اش شاهد گوياى اين مدعا است. با آن كه توان مالى داشت تا همانند ديگران خانه مجلل و حسينيه اى آراسته و چشم انداز داشته باشد، ولى هرگز در فكر چنين چيزى نبود.
محبت ويژه اى به مهاجرين افغانى داشت و امكانات داخلى و خارجى خود را براى حمايت همه جانبه از اين مردم بسيج كرد و هزاران نفر از آنان را تحت پوشش داشت و در بيت ايشان تبعيضى ميان فقراى ايرانى، عراقى، افغانى، هندى و پاكستانى ديده نشد.

رحلت جان گداز
در آخرين شام ماه مبارك رمضان سال 1422 ق. و پس از سخنرانى دچار سكته مغزى شد و دعوت حق را لبيك گفت و جهان اسلام را به سوگ نشاند. با شنيدن خبر ارتحال ايشان به بيت معظم له آمدم و انبوه زن و مرد و پير و جوان عزادار و سياه پوش را ديدم كه در سوگ از دست دادنش اشك حسرت مى ريختند.مردم عزادار كه براى تشييع پيكر پاك او گردآمده بودند محدوده 45 مترى عمار ياسر تا حرم مطهر را پركرده بودند.
خبرنگارى را ديدم كه با پاى برهنه در تشييع جنازه آمده بود و عكس و فيلم تهيه مى كرد. از در و ديوار فرياد: واغربتا، واحسينا بلند بود. پيكر آية اللَّه العظمى شيرازى روى دوش مردم گريان و با شعار يا حسين يا حسين آنان در جوار عمه اش حضرت فاطمه معصومه عليها السلام و در كنار برادر شهيدش بخاك سپرده شد.
سلام بر او باد در روزى كه زاده شد و روزى كه مُرد و روزى كه زنده برانگيخته خواهد شد.


1) ر.ك: نابغه قرن بيستم در تأليف.
2) لازم به ذكر است اسماء ذكر شده بعضى از مؤسسات ايشان است.